Мәдени жәдігерлер арқылы ұлтты тану: Қазақстандағы көше атауларын өзгерту ұлт қалыптастыру үдерісі туралы не айта алады?
DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-1702-2025-151-2-145-157Кілт сөздер:
ұлт, ұлтшылдық, ұлт-құрылыс, рәміздер, көше атаулары, «елестетілген қауымдастық», примордиалистік байланыстар, конструктивизмАңдатпа
Қазақстан посткеңестік кезеңде символдық қала кеңістігін қайта құру, соның ішінде көше атауларын жаппай ауыстыру арқылы өзінің ұлттық бірегейлігін белсенді түрде қалыптастыруда. Бұл мақалада 1991–2019 жылдар аралығында қазақ қалаларындағы көше атауларын өзгерту үдерісі сандық әдістерді қолдану арқылы, атауларды өзгертуге қатысты 6 832 жағдайды қамтитын бірегей дерекқор негізінде талданады. Сапалық талдауға немесе жекелеген қалаларды зерттеуге бағытталған қазіргі зерттеулердің көпшілігінен айырмашылығы, бұл зерттеу атауларды өзгерту қарқындылығына әсер ететін факторлардың жүйелі статистикалық талдауын ұсынады. Зерттеу нәтижелері атауларды өзгерту ең көп орын алған қалалар — республикалық маңызы бар қалалар мен облыс орталықтары екенін көрсетті. Бұл өз кезегінде мемлекеттік рәміздік саясаттың орталықтандырылған әрі иерархиялық сипатын айғақтайды. Этникалық құрам да маңызды фактор болып табылады: славян халқының жоғары үлесі бар қалаларда көше атаулары сирек өзгереді, бұл этникалық құрамы аралас өңірлердегі символдық трансформацияға қатысты мемлекеттің сақтық саясатымен түсіндірілуі мүмкін. Сонымен қатар, елдің оңтүстік және батыс өңірлерінде көрнекті ру өкілдерінің құрметіне көше атауларын өзгерту кезінде тайпалық бірлестіктер белсенді рөл атқаратыны анықталды. Ал рулық ерекшеліктер азырақ байқалатын солтүстік және шығыс аймақтарда мұндай ықпал әлдеқайда төмен. Мақалада топонимдер сынды мәдени жәдігерлердің мемлекет құру үдерісіндегі маңыздылығы көрсетіліп, оны сандық әдістер арқылы зерттеудің жаңа тәсілдері ұсынылады.
