ГИПЕРМОДЕРН ДӘУІРІНДЕГІ КОММУНИКАЦИЯ: ТҮРКІ ӘЛЕМІНДЕГІ МЕДИА КЕҢІСТІКТІ ЖӘНЕ ҰРПАҚАРАЛЫҚ АЛШАҚТЫҚТАРДЫ ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ ДЕКОНСТРУКЦИЯЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.32523/3080-1702-2026-154-1-158-170Кілт сөздер:
коммуникация әлеуметтануы, түркі әлемі, медиа-архипелаг, цифрлық трансформация, цифрлық егемендік, жасанды интеллектті реттеу, ұрпақаралық коммуникация, ҚазақстанАңдатпа
Бұл зерттеу цифрландыру жағдайында Қазақстандағы коммуникациялық үдерістердің трансформациясын түркі әлемінің кең контексінде қарастырады. «Жергілікті әлеуметтану» тұжырымдамасы мен Ыстамбұл мектебінің теориялық негіздеріне сүйене отырып, зерттеу батыстық әмбебап үлгілерді сынға алып, батыстық емес қоғамдарды талдауда тарихи және мәдени ерекшеліктердің маңыздылығын көрсетеді.
Зерттеу ірі көлемдегі эмпирикалық деректерді сапалық тұрғыдан екінші рет талдауға негізделген, оның ішінде Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты жүргізген ұлттық сауалнама, медиа-карталау есептері және лингвистикалық зерттеулер (2023–2025) қамтылған. Талдау әдістемесі салыстырмалы талдауды, жасанды интеллектті реттеу дискурсына талдауды жасауды және ұрпақаралық коммуникацияны зерттеу үшін Communication Predicament Model (CPM) қолдануды біріктіреді.
Нәтижелер дәстүрлі медиадағы институционалдық сенім мен цифрлық платформалардың ықпалы қатар өмір сүретін гибридті медиа жүйенің қалыптасқанын көрсетеді. «Медиа-архипелаг» ұғымы медиа кеңістіктің бөлшектенген, бірақ құрылымдалған сипатын сипаттау үшін ұсынылады; бұл құрылым жас, білім деңгейі және тұрғылықты жер сияқты әлеуметтік-демографиялық факторлармен анықталады. Сонымен қатар, зерттеу коммуникациялық ортаны қалыптастыруда және жеке автономияны қорғауда цифрлық егемендік саясатының, соның ішінде жасанды интеллектті реттеудің рөлін айқындайды.
Сондай-ақ зерттеу цифрлық дағдылар мен коммуникациялық тәжірибелердегі айырмашылықтарға байланысты тұрақты ұрпақаралық коммуникациялық алшақтықтардың бар екенін көрсетеді. Лингвистикалық динамика қазақ тілінің әлеуметтік мобильділік пен цифрлық сәйкестікті қалыптастыру құралы ретіндегі маңызының артып келе жатқанын дәлелдейді.
Зерттеу коммуникация әлеуметтануына цифрлық трансформацияға батыстық емес көзқарас ұсыну, медиаға деген сенімнің гибридті үлгілерін тұжырымдау және цифрлық егемендік мәселелерін коммуникациялық талдауға енгізу арқылы үлес қосады. Нәтижелер медиа саясаты, цифрлық сауаттылық бағдарламалары және ұрпақаралық коммуникациялық кедергілерді азайту стратегиялары үшін практикалық мәнге ие.
