ҚАЗІРГІ КЕЗЕҢДЕГІ ҚАЗАҚСТАН ЖАСТАРЫНЫҢ ҚҰНДЫЛЫҚТЫҚ БАСЫМДЫЛЫҚТАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ЭКСПЕРТТІК ТАЛДАУ: ҚОРЫТЫНДЫ ДЕЛЬФИ ЗЕРТТЕУ

Аңдатпа

Мақалада қазіргі кезеңдегі қазақстандық жастардың цифрлану, жаһандану және үдемелі әлеуметтік өзгерістер жағдайындағы құндылықтық басымдықтарының қалыптасу ерекшеліктеріне қорытынды сараптамалық талдау жасалған. Сараптамалық сауалнаманың 1-кезеңі де қамтылған бірінші кешенді зерттеудің нәтижелері 2025 жылы "Абай атындағы ҚазҰПУ жаршысы" журналында жарияланды. Дельфи әдісінің итеративтілігі сарапшылардың бірінші сауалнама нәтижелерін ескеруінде.

Кешенді жобалық бағыт аясындағы сараптамалық Дельфи сауалнамасының қорытынды кезеңінің мақсаты – қазақстандық жастардың құндылық басымдықтары бойынша сараптамалық бағалауларды верификациялау және жүйелеу, сондай-ақ қазіргі қазақстандық жастардың құндылық трендтерін қалыптастырудың негізгі құндылықтары мен құрылымдық компоненттері бойынша сараптамалық консенсус дәрежесін айқындау болып табылады. Дельфи рәсімі бойынша қорытынды екінші кезең сарапшылардың сол құрамымен (Қазақстан Республикасының 10 ірі мегаполисі мен қаласынан 15 сарапшыдан) Google Forms платформасында өткізілді: Астана, Алматы, Шымкент, Өскемен, Орал, Петропавл, Павлодар, Түркістан, Қарағанды, Тараз. Сараптамалық панельдің жалпы көлемі N=150.

Ғылыми жаңалығы: Қазақстан жастарының құндылықтары бойынша қолда бар ғылыми әдебиеттер фрагментарлы сипатқа ие: эмпирикалық зерттеулердің көпшілігі жекелеген қалалармен, шағын немесе жоғары оқу орындарының іріктемелерімен шектеледі, сондай-ақ дәстүршілдік, өзін-өзі жүзеге асыру, белсенділік сияқты негізгі ұғымдардың бірыңғай, контекстке негізделген операциялық анықтамалары жоқ. Дельфи зерттеуі негізгі құндылық ұғымдарының сарапшылармен келісілген анықтамаларын және индикаторлар жиынтығын формализациялап, бекітеді.

Екінші Дельфи кезеңі бірінші кезеңде анықталған қазақстандық жастардың тұрақты трендтері бойынша шоғырландырылған сараптамалық бағалауларды верификациялады және олардың салыстырмалы басымдығын көрсетті.

Мақалада мансаптық құндылықтардағы басымдықтар, институттарға деген сенім деңгейі және азаматтық іс-шараларға қатысу, өзін-өзі жүзеге асыру және индивидуализм сияқты негізгі индикаторлар арқылы әртүрлі жастар топтарының құндылықтар жүйесін зерттеуге байланысты болашақ зерттеулердің перспективалары айқындалған.

Жүргізілген зерттеудің құндылығы қазіргі әлеуметтік-мәдени процестердің динамикасы жағдайында заманауи жастардың құндылық құрылымы туралы түсінікті кеңейтуде жатыр, осылайша жастарды әлеуметтендіру және аксиологиялық басымдықтар теориясына елеулі үлес қосады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы пәнаралық сараптамалық пікірлерді синтездеу және жастар трендтерінің дамуын болжау үшін Дельфи әдісін қолданудың тиімділігімен негізделеді.