ЦИФРЛЫҚ АЛШАҚТЫҚТАН ЦИФРЛЫҚ КАПИТАЛҒА: ЖАСТАР ТЕҢСІЗДІГІН ТҮСІНДІРУДЕГІ ТЕОРИЯЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ

Аңдатпа

Цифрландыру үдерістерінің жеделдеуі және генеративті жасанды интеллекттің кеңінен енгізілуі жағдайында цифрлық теңсіздік мәселесі техникалық қолжетімділік шеңберінен шығып, әлеуметтік стратификацияның күрделі құрылымдық проблемасына айналып отыр. Аталған шолу мақалада әлеуметтанулық дискурста қалыптасқан «цифрлық алшақтық» (digital divide) және «цифрлық капитал» (digital capital) ұғымдарының теориялық эволюциясына жүйелі талдау жасалады. Зерттеудің негізгі мақсаты – жастардың цифрлық құзыреттілігі туралы орныққан мифтерді деконструкциялау және цифрлық технологиялардың әлеуметтік теңсіздікті қайта өндіру тетіктерін айқындау.

Заманауи ғылыми әдебиеттерді талдау негізінде мақалада бинарлы технократиялық модельдерден («қол жеткізушілер» мен «қол жеткізе алмайтындар») ДиМаджо мен Харджитай ұсынған көпөлшемді «цифрлық теңсіздік» тұжырымдамасына және ван Дейктің «үш деңгейлі алшақтық» теориясына көшу үдерісі сипатталады. Сонымен қатар «цифрлық аборигендер» (digital natives) концепциясына сын білдіріліп, жастар ортасының гетерогенді сипаты дәлелденеді. Мақалада Рагнедда әзірлеген цифрлық капитал теориясы дербес әлеуметтік ресурс ретінде қарастырылып, оның экономикалық және әлеуметтік игіліктерге конвертациялану әлеуеті ашылады.

Шолу нәтижелері 2025 жылға қарай цифрлық теңсіздіктің «алгоритмдік алшақтық» (algorithmic divide) және жасанды интеллектпен өзара әрекеттесу дағдылары деңгейіне ығысқанын көрсетеді. Зерттеу деректері әлеуметтік-экономикалық мәртебесі жоғары жастардың технологияларды адам капиталының жинақталуына тиімді пайдалана алатынын, ал әлеуметтік тұрғыдан осал топтар негізінен пассивті тұтыну практикаларымен шектелетінін айғақтайды. Мақалада «утилитарлық алшақтықты» еңсеру үшін инфрақұрылымдық саясаттан сыни алгоритмдік сауаттылықты дамытуға және цифрлық әлеуметтенуді қолдауға бағытталған кешенді стратегияларға көшу қажеттігі негізделеді.